Depremde Hangi Katlar En Çok Zarar Görür? Toplumsal Cinsiyet ve Sosyal Adalet Perspektifinden Bir Değerlendirme
Depremler, doğal afetlerin en yıkıcı formlarından biri olup, yalnızca fiziksel yapıları değil, toplumsal yapıları da derinden etkiler. İstanbul gibi büyük bir metropolde, depreme dayanıklı olmayan binaların arasında yaşamaya alışkın olan bizler için, “Depremde hangi katlar en çok zarar görür?” sorusu, sadece mühendislik ve mimarlık açısından değil, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet perspektifinden de önemli bir sorudur. Deprem, kimin daha çok etkileneceğini, kimin daha az zarar göreceğini belirleyen bir dizi sosyal faktörü de ortaya çıkarır. Bu yazıda, depremin farklı toplumsal gruplar üzerindeki etkilerini, günlük hayatımdan örnekler vererek inceleyeceğim.
Depremin Toplumsal Cinsiyetle İlişkisi
İstanbul’da, sabah saatlerinde metrobüste sıkışarak, evime doğru yol alırken düşünmeden edemiyorum: Depremin yıkıcı etkisi yalnızca fiziksel değil, sosyal yapıyı da bozuyor. Çoğu zaman, kadınların toplumsal cinsiyet rollerine dayalı olarak daha fazla riskle karşı karşıya kalabileceği bir ortamda, depremler daha da derinleştirici bir etkiye sahip olabilir. Kadınlar, genellikle ev işlerinden sorumlu tutuldukları ve çocuk bakımıyla ilgilendikleri için deprem sonrası yardım almanın, kaçmanın ve kendilerini korumanın yolları onlardan daha fazla zorlanır.
Özellikle yüksek katlarda yaşayan kadınlar, evlerine ne kadar bağımlı olduklarını gösteriyor. Kadınlar, bazen çalışmaya gitmek için erken saatlerde evden çıkarken, evde yalnız kalan çocuklarını ve yaşlılarını bırakma sorumluluğuyla da karşı karşıya kalıyorlar. Deprem gibi anlarda, en alt katlardan çıkış yapmak, acil durumlara yanıt verebilmek ve güvenli alanlara geçmek kadınlar için daha az seçenek yaratabilir. Üst katlarda yaşayan kadınlar, genellikle hareket alanı sınırlı olan ve yardıma erişmekte zorlanan kesimlerden biri olabilir.
Çeşitlilik ve Toplumsal Adalet Perspektifinden Deprem
Sadece kadınlar değil, aynı zamanda yaşlılar, engelliler ve düşük gelirli bireyler gibi farklı toplumsal gruplar da depremde farklı derecelerde etkileneceklerdir. İstanbul’daki toplu taşımalarda sıkça gördüğüm manzaralar, depremde en fazla zarar görecek grupların, gündelik yaşamda zaten marjinalleşmiş bireyler olduğunu gözler önüne seriyor.
Özellikle üst katlarda yaşayan yaşlılar ve engelliler, sığınma alanlarına hızlı bir şekilde ulaşmakta zorluk yaşayabilirler. Ayrıca, bu grupların bulunduğu binalarda genellikle asansörler, yangın merdivenleri gibi acil durumlarda kullanılacak yapılar yeterince güvenli değildir. Bu durum, alt katlara göre daha yüksek katlarda yaşayan bireyler için hayatı daha da zorlaştırır. Sadece binaların yapısal zayıflıkları değil, aynı zamanda toplumsal yapının da bu kişilere gereken desteği sağlamakta eksik olduğunu gözlemliyorum.
Birçok düşük gelirli birey, daha az güvenli binalarda yaşamaktadır. Üst katlarda oturan bu kişiler, deprem anında kaçış yollarını bulmada büyük zorluklarla karşılaşabilirler. Kentsel dönüşüm projelerinin genellikle zengin mahallelerde yoğunlaşması ve dar gelirli kesimin daha az korunaklı bölgelerde yaşamaya zorlanması, bu grupların yaşam kalitesini daha da düşürmektedir.
Hangi Katlar En Çok Zarar Görür?
Binaların yapısal özellikleri, deprem sırasında hangi katların daha fazla zarar göreceğini doğrudan etkileyen bir faktördür. Genellikle, zemin katlar daha az hasar alır çünkü binaların taşıyıcı sistemleri çoğunlukla alt katlarda bulunur. Ancak, üst katlarda yaşayanlar, daha fazla sallanma ve sarsıntıya maruz kalabilirler. İstanbul’daki binaların büyük bir kısmı, eski yapılaşmanın etkisiyle, depreme dayanıklı değildir. Yüksek katlarda oturan bireyler, sadece fiziksel anlamda değil, psikolojik olarak da daha büyük travmalar yaşayabilirler. Ayrıca, yüksek katlarda yaşayanlar, binalarda meydana gelen hasarın büyüklüğüne bağlı olarak, kaçış yollarını bulmada daha fazla zorluk yaşarlar.
Benim gözlemlerime göre, İstanbul’da sokakta gördüğüm insanlar, özellikle üst katlarda yaşayanlar, deprem anında binalardan hızla çıkabilmek için uğraşıyorlar. Bazı binalarda yangın merdivenlerinin kapanması, bazı merdivenlerin işlevsiz olması gibi durumlar, üst katlardaki bireylerin hayatta kalma şansını azaltabilir. Buna ek olarak, binanın taşıyıcı sistemindeki zayıflıklar, üst katlarda daha büyük yıkımlara yol açabilir.
Sosyal Adaletin Depremin Etkileri Üzerindeki Rolü
Sosyal adaletin, depreme karşı duyarlı bir yaklaşımı gerektirdiğini düşünüyorum. Toplumsal cinsiyet, ırk, yaş ve engellilik gibi faktörler, hangi katların daha fazla zarar gördüğü konusunda kritik bir rol oynar. Yüksek katlarda yaşayan kişiler, yalnızca bina yapılarının zayıflığı nedeniyle değil, aynı zamanda bu binalarda yaşayan kişilerin demografik özellikleri nedeniyle de daha fazla risk altındadır.
Düşük gelirli mahallelerde, zemin katlarda yaşayan kişilerin çoğu, büyük olasılıkla sosyal destek sistemlerinden yoksundur. Bununla birlikte, üst katlarda oturan, daha yüksek gelirli bireyler, kaçış yolları ve güvenli alanlar konusunda daha fazla kaynağa sahiptir. Depremler sonrası yardım, sağlık hizmetleri ve barınma imkanları da genellikle daha iyi ulaşılabilir bölgelerde bulunanlara sunulur.
İstanbul gibi büyük şehirlerde, farklı toplumsal gruplar arasında meydana gelen eşitsizlikler, sadece depremde değil, tüm acil durumlarda kendini gösterir. Sosyal adalet anlayışı, bu eşitsizlikleri ortadan kaldırmayı amaçlar. Yardımda, acil durumlarda, hatta afet sonrası iyileşme sürecinde bile, en savunmasız grupların ihtiyaçlarının önceliklendirilmesi gerektiği bir gerçektir.
Sonuç: Deprem, Sosyal Yapıları Derinden Sarsıyor
Sonuç olarak, depremler fiziksel zararın yanı sıra toplumsal eşitsizlikleri de derinleştiren, toplumun farklı katmanlarını daha da savunmasız hale getiren bir fenomendir. Sokakta, işyerinde ve toplu taşımada gözlemlediğim sahneler, bana depremde zarar gören kişilerin sadece binalara değil, aynı zamanda toplumsal yapıya da bağlı olduğunu gösteriyor. Kadınlar, yaşlılar, engelliler ve düşük gelirli bireyler, depremde genellikle daha fazla zorlukla karşı karşıya kalırlar. Bu nedenle, depreme dayanıklı binalar inşa etmek, sadece mühendislik bir mesele değil, aynı zamanda sosyal adaletin bir parçasıdır.
Yüksek katlarda yaşayan bireylerin daha fazla risk taşıdığı gerçeği, sadece mühendislik ve yapılaşma değil, toplumsal yapının da göz önünde bulundurulması gerektiğini gösteriyor. Depremde hangi katların en çok zarar göreceği sorusuna verilen yanıt, sadece fiziksel faktörlerle değil, sosyal faktörlerle de şekillenir. Bu bağlamda, her bireyin güvenliği için eşit fırsatlar sunulması, deprem sonrası toplumun daha dayanıklı hale gelmesi için temel bir gerekliliktir.